.
جمعه 29 دي 1396.
امروز:
الجمعة 3 جماد أول 1439.
-
Jan 19 2018.
-

وَلِلّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَكَفَى بِاللّهِ وَكِيلاً

ورود کاربران

آخرین اخبار

آمار بازدیدکنندگان

109550
امروزامروز22
دیروزدیروز113
این هفتهاین هفته448
این ماهاین ماه2014
کلکل109550

فیلم

نظر سنجی

نظر شما درباره سایت چیست؟

عالی - 33.3%
خوب - 8.3%
متوسط - 25%
ضعیف - 33.3%

مجموع آرا: 12
امکان ارسال نظر براي اين نظر سنجي غير فعال شده است در: نوامبر 19, 2014

آیات قرآن مربوط به غذای حلال وحرام

آیات مربوط به غذای حلال وحرام

دکترشاه حسین مطهّری فرد

اداره کل دامپزشکی استان گیلان

این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت داریدِDr.

چکیده

بیش از 160 آیه در قرآن در باره خوراکی ها وغذاهای حلال وحرام وتغذیه آمده است .اسلام براي مصرف گوشت ، شرايط و حدودي راتعیین کرده  است ، از جمله :

الف : حيواناتی که از گوشت آنها استفاده می شود باید از حيوانات علفخوار باشند.

ب :هر حیوانی صفات خویش را از طریق گوشت خود به کسانی که آن را می خورند منتقل می کند. خوردن گوشت درندگان صفت قساوت و درندگي را در انسان تقویت می کند.به همین دلیل است که در اسلام حیوانات جلّال یعنی نجاستخوارتحریم شده است.

ج : حيواناتي كه ازگوشتشان استفاده می شود، مورد تنفر عمومي نباشند.

د- برای جسم یاروح انسان ضرر وزیان نداشته باشد.

ه- گوشت حيواني كه هنگام ذبح  نام مبارك خدا بر آن گفته نشده، حرام است.

و- حيواناتي كه درمسیر شرک وبت پرستی ومانند آنها قربانی می شوند، تحریم شده اند.

 

 

آیات مربوط به غذا معمولاً بادو قید«حلال» و«طیب» همراه است.(بقره-168، مائده- 88، نحل- آيه 114، انفال- آيه 69). «حلال» چیزی است که از نظر شرعی ممنوعیتی نداشته باشدو«طیب» به چیزهای پاکیزه گفته می شود که موافق طبع سالم انسانی است، نقطه مقابل «خبیث» که طبع آدمی از آن تنفر دارد.

 

 

اصل اولی درهمه غذاهایی که در روی زمین وجود داردحلیت است، وغذاهای حرام جنبه استثنائی دارد، بنابر این حرام بودن چیزی دلیل می خواهد، نه حلال بودن آن.و طبع آفرینش نیز این چنین اقتضا می کند.

 تعدادی از گوشتها وغذاهای حلال که در آیات قرآن کریم به آنها اشاره شده است عبارتند از:

1-گوشت چهارپایان: مثل گاو و گوسفند و شتر 2- صید حیوانات شکاری:صید بعضی از حیوانات وحشی حلال گوشت به وسیله سگ تعلیم دیده با شرایطی حلال است.3- غذای اهل کتاب: حبوبات،بقولات،میوه جات وامثال اینها از غذاهای جامد 4- ماهی فلس دار5- شیر 6- عسل

درسوره مائده آيه 3 یازده مورد از گوشت هاي حرام بيان شده است :1- مردار(میتة) 2- خون3- گوشت خوک 4- «مُنخَنِقَه»: حيواني است كه خفه شده باشد، چه به دست انسان يا حيوان ، يا خود بخود.5- «مَوقُوذَه»: حيواني است كه با ضرب و شكنجه جان دهد.یا دراثر بیماری تلف شود. 6- «مُتَرَدِّيَه»: حيوان پرت شده از بلندي7- «نَطِيحَه»: حيواني كه بر اثر شاخ خوردن مرده باشد.8- حیواناتی که دراثر حمله درندگان کشته شده اند. 9- گوشتهایی که نام غیر خدا هنگام ذبح برآن برده شود.10- حیواناتی که روی بتها یا در برابر آنها ذبح شوند.11- گوشت حیواناتی که به وسیله چوبه های تیر مخصوص بخت آزمایی تقسیم می شد.

در مورد فلسفه‌ حرمت گوشت خوك از دو جهت می‌توان سخن گفت:

الف. تأثیرات روحی و روانی گوشت خوك: خوك سمبل بی‌غیرتی و لاأبالی گری در مسائل جنسی است.واین صفت به کسانی  که از گوشت خوک استفاده می کنند»نتقل می گردد.

ب. ضررهای بهداشتی و بیماری‌هایی كه توسط خوك به انسان منتقل می‌شود.مانند:

1-اسهال خونی2-یرقان عفونی3- اسهال آمیبی 4- بیماری شبه باد سرخ 5- تصلب شرایین ، دردهای مفصلی و مسمومیت‌ها 6- خوك از خوردن چیزهای پلید حتی مدفوع خودش باكی ندارد لذا معده‌اش لانه اقسام میكرب‌هاست كه به گوشت و خون و شیرش هم سرایت می‌كند.7- كرم كدوی خوك 8- تریشینوز 9- استفاده از گوشت خوك، به علت ثقیل الهضم بودن معده را به زحمت می‌اندازد.

مقدمه

بیش از 160 آیه در قرآن در باره خوراکی ها وغذاهای حلال وحرام وتغذیه آمده است .يكى از وظايف انبيا نيز بيان خوردنى‏ها و آشاميدنى‏هاى حلال وحرام براى مردم است.قرآن كریم، انواع غذاها را كه برای جسم و روح انسان مفید بوده و ذائقه‌ی او را نیز ارضاء كرده حلال شمرده است، و از طرفی انسان را از خوردن غذاهای مضر و پلید نهی کرده است.ممنوعیت از غذاهای غیربهداشتی و تنفرآمیز یكی از خدمات ادیان الهی به بشریت است، زیرا در شرایطی كه میكرب كشف نشده بود و اثرات غذاهای پلید در بوجود آوردن بیماری‌ها روشن نبود، آنها را ممنوع اعلام كرده و این خدمت بزرگی در جهت سلامتی انسان‌ها می‌باشد .

میوه ها ،سبزیجات،حبوبات وبقولات معمولاً به صورت آماده وجود دارد ولی در مورد گوشت بایستی ذبح شرعی صورت گرفته وذبح دامهای حلال گوشت توسط مسلمان انجام شده باشد. در این مقاله بیشتر به بحث گوشتهای حلال و حرام می پردازیم.

نگاهي به تغذيه در اسلام

«اسلام مكتب عدل است ،نه همانند مردم زمان جاهلیت که از گوشت سوسمار ومردار وخون وامثال آن می خوردندو نه مثل غربي هاکه حتی از خوردن گوشت خرچنگ وکرمها چشم پوشی نمی کنند، افراط در مصرف گوشت را توصيه مي كند، و نه مثل هندوهاو بودايي ها آن راممنوع و حرام مي داند، و نه مثل چيني ها خوردن گوشت هر حيواني را به هر شكلي جايز مي داند. اسلام روی روشهای افراطی وتفریطی خط بطلان کشیده وبراي مصرف گوشت ، شرايط و حدودي راتعیین کرده  است ، از جمله :.

الف : حيواناتی که از گوشت آنها استفاده می شود باید از حيوانات علفخوار باشند. زیرا گوشت حيوانات گوشتخوار در اثر خوردن گوشتهای مردار وآلوده غالباً ناسالم ومایه انواع بیماریهاست وداراي آلودگي هاي مختلف ميكربي وانگلي و... هستند.

ب :هر حیوانی صفات خویش را از طریق گوشت خود به کسانی که آن را می خورند منتقل می کند. خوردن گوشت درندگان صفت قساوت و درندگي را در انسان تقویت می کند.به همین دلیل است که در اسلام حیوانات جلّال یعنی نجاستخوارتحریم شده است.

ج : حيواناتي كه ازگوشتشان استفاده می شود، مورد تنفر عمومي نباشند.

د- برای جسم یاروح انسان ضرر وزیان نداشته باشد.

ه: گوشت حيواني كه هنگام ذبح ، نام مبارك خدا بر آن گفته نشده ، حرام است.

و- حيواناتي كه درمسیر شرک وبت پرستی قربانی می شوند ومانند آنها چون از نظر معنوی ناپاکند، تحریم شده اند.»[1]

اهمیت گوشت قرمز در تغذیه انسان

گوشت یکی از مهمترین منابع پروتئین حیوانیمحسوب می شود . غنی بودن گوشت از پروتئین های ارزشمند ، که حاوی اسیدهای آمینهضروری برای بدن ( چون در بدن انسان ساخته نمی شود ) نظیر هیستیدین ، ایزولوسین،لوسین، متیونین، تریپتوفان و همچنین چربی ها که به عنوان یک منبع انرژی زا برای بدنمحسوب شده و حاوی اسیدهای چرب نظیر اسید لینولئیک، اسید لینولنیک و اسید آرشیدونیکمی باشند و مواد معدنی نظیر فسفات‌ها و سولفات‌ها و ویتامین‌ها بخصوص ویتامین‌هایگروه B و هیدرات کربن ( گلیکوژن) ، نشان دهنده ارزش و اهمیت این فراورده مهم درتغذیه انسان است . البته با توجه به نظرات پزشکان ، گوشت قرمز به علت دارا بودناسیدهای چرب اشباع و بالا بردن کلسترول خون در صورت مصرف زیاد می تواند عوارضی رابرای انسان ایجاد کند بنابراین تعادل در مصرف آن توصیه می شود.

«از آیات مربوط به غذاهای بهشتی نیز استنباط می شود، گرچه بهشتیان از انواع گوشت استفاده می کنند ولی عمده غذای آنها را میوه ها تشکیل می دهد.»[2]

پس بهتر است برای سلامتی خود بیشتر ازغذاهای گیاهی، میوه ها وسبزیجات استفاده کنیم تا گوشت.

آیات مربوط به غذا

 

 

«آیات مربوط به غذا معمولاً بادو قید«حلال» و«طیب» همراه است. «حلال» چیزی است که ممنوعیتی نداشته باشدو«طیب» به چیزهای پاکیزه گفته می شود که موافق طبع سالم انسانی است، نقطه مقابل «خبیث» که طبع آدمی از آن تنفر دارد.»[3]

« دين جامع ، دستوراتش نيز جامعيّت دارد. هم طهارت ظاهري را شرط مصرف مي داند، (طيّبا) هم طهارت باطني و حقوقي را. (حلالا). چيزهايي مثل شراب و گوشت خوك ممنوع است ، چون ذاتا خبيث و ناپاك است . و چيزهايي كه با پول غصبي خريداري شود، گرچه خودش طيّب باشد، ممنوع است چون حرام است .» [4]   

 

 

 

طیب مانند خبیث معانی مختلفی داردکه درجدول ذیل خلاصه شده است:

ردیف

طیب

خبیث

1

آنچه که خوشایند ومایه تمایل وگرایش طبع آدمی است

آنچه که مایه تنفر طبع آدمی است

2

آنچه که پاک وپاکیزه است

آنچه که آلوده وکثیف است

3

آنچه که به نفس وبدن آدمی زیان نمی رساند

آنچه که به جسم وجان آدمی زیان می رساند

4

چیزی که شارع آن را حلال کرده باشد.

چیزی که شارع آن را حرام کرده باشد.

«ظا هراً منظور از طیبات، همان معنی اول است.یعنی خداوند چیزهایی را که خوشایند ومایه تمایل وگرایش طبع آدمی (طبع اوساط مردم ونفوس مستقیمه ومعتدله وفطرتهای سلیمه) است و انسان از آنها لذت می برد مانندنان، گوشت، ماهی،میوه ها وامثال اینها را برای شما حلال فرموده  ودرمقابل چیزهایی که مایه نفرت طبع است، برای شما حرام نموده است.» [5]

الف- «يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُواْ مِمَّا فِي الأَرْضِ حَلاَلاً طَيِّباً وَلاَ تَتَّبِعُواْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ».(اى مردم! از آنچه در زمين، حلال و پاكيزه است بخوريدو از گام‏هاى (وسوسه انگيز) شيطان، پيروى نكنيد. براستى كه او دشمن آشكار شماست.) (بقره-168 )

 

 

«این آیه دلیل بر این است که اصل اولی درهمه غذاهایی که در روی زمین وجود داردحلیت است، وغذاهای حرام جنبه استثنائی دارد، بنابر این حرام بودن چیزی دلیل می خواهد، نه حلال بودن آن.واز آنجایی که قوانین تشریعی باید با قوانین تکوینی هماهنگ باشد، طبع آفرینش نیز این چنین اقتضا می کند.به عبارت روشنتر آنچه خدا آفریده حتماً فائده ای داشته وبرای استفاده بندگان بوده است. بنا براین معنی ندارد که اصل اولی تحریم باشد. درنتیجه هر غذایی که ممنوعیت آن با دلیل صحیح ثابت نشده، مادام که منشأ فساد وزیان وضرری برای فرد واجتماع نباشد طبق آیه شریفه فوق حلال است.»[6] 

. اسلام، همواره مردم را به بهره‏بردن از نعمت‏هاى پاك وحلالِ خداوند، سفارش نموده و با هرگونه رهبانيّت و زهد بى‏جا مبارزه مى‏نمايد.

لذا هم خوردنى‏هاى ناسالم را از شيطان مى‏داند؛ «اِنَّمَا الخَمرَ... رِجسٌ مِن عَمَلِ الشَّّيطانِ» . و هم نخوردن نابجا را گام شيطان مى‏داند؛ «كُلُوا... وَ لا تَتَّّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيطانِ» زيرا در برخى از نقل‏هاى تاريخى آمده است كه بعضى از طوائف عرب، قسمتى از زراعت و حيوانات را بدون دليل برخود حرام كرده بودند و گاهى نيز اين تحريم‏ها را به خداوند نسبت مى‏دادند. آيه نازل شد تا رفع ابهام شود.

.ب- «وَكُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللّهُ حَلاَلاً طَيِّبًا وَاتَّقُواْ اللّهَ الَّذِيَ أَنتُم بِهِ مُؤْمِنُونَ». (و از آنچه خداوند، روزي حلال و پاكيزه به شما بخشيده

بخوريد، و از خدايي كه به او ايمان داريد، پروا كنيد)  ( مائده- 88)

  پ- « فَكُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللّهُ حَلالاً طَيِّبًا وَاشْكُرُواْ نِعْمَتَ اللّهِ إِن كُنتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ».( پس ، از آن چيزهاي حلال و پاكيزه اي كه خداوند روزي شما كرده بخوريد، و اگر تنها او را مي پرستيد نعمت خدا را شكرگزاريد.). (نحل -آيه 114)

  ت- « فَكُلُواْ مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلَلاً طَيِّباً وَ اتَّقُواْ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ‏ ». ( پس، از آنچه غنيمت گرفتيد، كه حلال و پاكيزه است، مصرف كنيد و از خداوند پروا كنيد، همانا خداوند، آمرزنده و مهربان است. ). (انفال- آيه 69 )   

   ث- « وَكُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللّهُ حَلاَلاً طَيِّبًا وَاتَّقُواْ اللّهَ الَّذِيَ أَنتُم بِهِ مُؤْمِنُونَ». ( و از آنچه خداوند، روزي حلال و پاكيزه به شما بخشيده بخوريد، و از خدايي كه به او ايمان داريد، پروا كنيد.) (مائده-88 )     

   ج- « قُلْ أَرَأَيْتُم مَّا أَنزَلَ اللّهُ لَكُم مِّن رِّزْقٍ فَجَعَلْتُم مِّنْهُ حَرَامًا وَحَلاَلاً قُلْ آللّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللّهِ تَفْتَرُونَ ».   (بگو: آيا ديديد هر رزقى كه خداوند براى شما نازل كرده است، )از پيش خود( بعضى را حرام و بعضى را حلال قرار داديد؟ بگو: آيا خداوند به شما اجازه داده يا بر خداوند دروغ مى‏بنديد؟). (یونس-59) 

     نمونه‏هايى از تحريم‏هاى بى دليل مشركان، در آيه‏ى 103 سوره مائده بيان شده است: « ما جَعَلَ اللَّهُ مِن بَحيِرَةٍ وَلاسائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلاحامٍ» آنان سهمى از كشاورزى خود را براى بت‏ها و بتكده‏ها قرار داده و برخود حرام مى‏كردند و يا آنچه را در شكم حيوانات بود، بر اى مردها حلال و براى زنان حرام مى‏دانستند؛ «وَقالُوا ما فِى بُطُونِ هذِهِ الَأنعامِ خالِصَةً لِذُكُورِنا وَ مُحَرّمٌ عَلى اَزواجِنا» (انعام-139) امّا قرآن همه‏ى اينها را افترا بر خداوند و ناروا مى‏داند.«على اللّه تفترون»

معمولا فرمان ((كُلُواْ)) در قرآن ، همراه با دستور ديگري آمده ،به عبارت دیگر معمولاً قرآن در كنار اجازه مصرف، شرطى را بيان كرده است.  ، مانند:.

(كُلُواْ ... وَاتَّقُواْ اللّهَ) بخوريد... و پرهیزکاری پیشه كنيد. ( مائده- 88)    

(كُلُواْ . . . واشكروا)- بخوريد... و شكر كنيد. (نحل - 114 )

(كُلُواْ . . . ولاتطغوا)- بخوريد ...و طغيان وسرکشی نكنيد. (طه-81)

(كُلُواْ. . . وَاعمَلُواصَلِحًا) - بخوريد... و كار شايسته انجام دهيد.(مؤمنون-51)

 (كُلُواْ واشربوا ولاتسرفوا)- بخوريد و بياشاميد، ولى اسراف نكنيد. (اعراف-آیه31)

(كُلُواْ . . . ولاتتّبعوا خطوات الشيطان ) بخوريد ... و دنباله رو شيطان مباشيد. (بقره-168 )

(كُلُواْ . . . ولاتَعثَوافِی الاَرضِ مُفسِدِین)- بخوريد...واما فتنه وفساد در روی زمین به راه نیندازید. (بقره-60)

تعدادی از گوشتها وغذاهای حلال که در آیات قرآن کریم به آنها اشاره شده است عبارتند از:

الف-گوشت چهارپایان: «أُحِلَّت لَکُم بَهِیمَةُ الأَنعام ألّا ما یُتلی عَلَیکُم» .(چهار پایان برای شما حلال شده است مگر آنچه بر شما خوانده می شود.) (مائده-1)

       «بهیمه» در لغت به معنی چهارپایی است که صدایش مبهم و نامفهوم است خواه از خشکی باشد خواه از دریا ،لیکن در عرف به غیر از درندگان و پرندگان گفته می شود. «انعام» جمع «نعم» که بیشتر به گاو و گوسفند و شتر گفته می شود و در آیه منظور از آن به قرینه «غیر محلی الصید» چهارپایان اهلی و وحشی حلال گوشت است. بنا بر این آیه مورد بحث، چهارپایان یاد شده را برای مؤمنین حلال شمرده است . شیعه گوشت اسب و استر و الاغ را مکروه می داند. [7] 

ب- صید حیوانات شکاری

طبق آیه4 از سوره مائده صید بعضی از حیوانات وحشی به وسیله سگ با پنج شرط حلال است:

1- صید به وسیله سگ شکار شود.(مُکَِّلبِینَ)

2- سگ تعلیم فنون شکار کردن را دیده باشد(وَمَاعَلَّمتُم).

3- سگ به شکار جراحتی وارد کند(مِنَ الجَوَارِحِ)

4- سگ شکار را برای مسلمانان انجام داده باشد(أَمسَکنَ عَلَیکُم)

5- در هنگام فرستادن سگ برای شکار،اسم خدارا برزبان جاری کند(وَاذکُرُوااسمَ اللُهِ عَلَیهِ)

پ- غذای اهل کتاب: غذای اهل کتاب برای شما قرار داده شده است.« وَطَعَامُ الَُذِینَ اُوتَوالکِتَابَ حِلًُ لَکُم»(مائده-5) «اکثر قریب به اتفاق علمای شیعه منظور از غذای اهل کتاب راحبوبات،بقولات،میوه جات وامثال اینها از غذاهای جامد می دانند که نیازی به ذبح ندارندوباتماس با بدنهای آنها نجس نمی شوند.[8]

ت- ماهی فلس دار: برخی آیات دلالت بر حلیت ماهی فلس دار دارد:

«...وَیُحِلُّ لََهُمُ الطَّیِّّبََاتِ وَیُحَرِّمُ عَلَیهِمُ الخَبَائِثَ...» (اعراف-157)

«قُل لا أَجِدُفِی مَا اُوحِیَ أِلَیَّ مُحَرَّماًعَلی طَائِمٍ یَطعَمُهُ أِلّا أَن یَکُونَ مَیْتَةً أَودَمًامَسفُوحًا أَولَحْمَ خِنْزِیرٍ وَ...»(انعام- 145)    

«این دوآیه به اطلاق دلالت داردکه ماهی پولک دار حلال گوشت است.، زیرا مصداق میته وخون وخبائث وچیزهای پلید نیست.بلکه مصداق پاکی ها است وچون آیه در صدد بیان گوشت های حلال وحرام است این نکته از آن استفاده می شود.روایاتی که ماهی بدون فلس را حرام کرده آیه را تخصیص می زند ودر مورد ماهی پولک دار به اطلاق آیه تمسک می کنیم.

در روایات به خوردن گوشت میگو وخوردن آن تصریح شده وآنرا از خانواده ماهیان دانسته اند.» [9]

«در دو آیه «...لِتَأکُلُوا مِنهُ لَحمًا طَرِیًّا...»(نحل-14) و«...وَمِن کُلٍّ تَأکُلُونَ لَحمًا طَرِیًّا...»(فاطر-12)می فرماید: از گوشت تازه ماهیان بهره مند شوید.شیعه معتقد است:« منظور از « لَحمًا طَرِیًّا» در آیه گوشت ماهی فلس دار است.اما دیگر حیوانات دریایی وحتی ماهی غیر فلس دار ،حرام است.به اجماع مسلمین تازه بودن گوشت شرط حلیت نیست،بلکه آوردن آن جهت ترغیب مردم به زود استفاده کردن از آن است.چون ماندن گوشت بخصوص ماهی موجب فساد آن می گردد.». [10]

ث- شیر 

از غذاهای حلالی که قرآن به آن اشاره می کند ونحوه تولید آن را عبرت ووسیله شناخت خداوند واعتقاد به رستاخیز ذکر می کند، شیر است. ( نحل -66).شیر از ارزش غذایی بسیار بالایی برخوردار است ودر روایات به عنوان غذای کامل ، زایل کننده اندوه ،تقویت کننده نیروی جنسی،شفای بیماران،صفا دهنده قلب،ازبین برنده فراموشی ومحکم کننده استخوان معرفی شده است.[11]   

ج- عسل  

خداونددر آیه68و69 سوره نحل نحوه زندگی زنبور عسل را نشانه ای برای متفکران وعسل را داروی شفا بخش ذکر می کند.عسل غذایی است که هم جنبه درمان دارد وهم جنبه پیشگیری.دانشمندان برای عسل خواص درمانی فراوان ذکر کرده اند. [12]

گوشتهای حرام

درسوره مائده آيه 3 یازده مورد از گوشت هاي حرام بيان شده است :

«  حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالْدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلاَّ مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَن تَسْتَقْسِمُواْ بِالأَزْلاَمِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ ... فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِّإِثْمٍ فَإِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ »

(بر شما، (خوردن گوشت ) مردار، خون ، گوشت خوك و حيواني كه به نام غير خدا ذبح شود، و حيواني (حلال گوشت ) كه بر اثر خفه شدن ، يا كتك خوردن ، يا پرت شدن ، يا شاخ خوردن بميرد، و نيم خورده درندگان حرام شده است مگر آنكه (قبل از كشته شدن به دست درّنده ،) به طور شرعي ذبح كرده باشيد. همچنين حرام است حيواني كه براي بت ها ذبح شده يا به وسيله ي چوبه هاي قمار تقسيم مي كنيد. همه ي اينها نافرماني خداست . ... پس هر كه در گرسنگي گرفتار شود، بي آنكه ميل به گناه داشته باشد، (مي تواند از خوردني هاي تحريم شده بهره ببرد.) همانا خداوند، بخشنده و مهربان است .

            الف- مردار(میتة) :در دامهای مردارو دامهای خفه شده، تلف شده دراثر كتك خوردن یابیماری، پرت شده ، شاخ خورده ، و دريده شده، خون به اندازه کافی از بدن خارج نمی گردد ،چون تا رگهای اصلی گردن(سیاهرگهای وداج وسرخرگهای سبات)بریده نشوند خونگیری کامل انجام نمی گیردوخون در بافتها می ماند.خون از بهترین محیطها برای رشد میکربهاست واولین بافتی است که بعد از تلف شدن دام فاسد وعفونی می شود و ايجاد نوعي مسموميّت مي كند. به همین خاطر در اسلام خوردن آنها حرام است .ولی اگرقبل از جان دادن آنها باآداب اسلامی سر آنها راببرند وخون کافی از بدن آنها خارج شود، حلال خواهند بود.[13]  

موقع بازرسی گوشت ، اندامهایی که در آنهاآثار ضربه وضغطه وخون ریزی وخون مردگی دیده می شود،ضبط می گردد.

««میته» ازنظرفقهی وشرعی مفهوم وسیعی دارد وهر حیوانی که به طریق شرعی ذبح نشده باشد در مفهوم میته داخل است، ولی در لغت میته معمولاً به حیوانی گفته می شود که خود به خود بمیرد، بنابر این موارد «مُنْخَنِقَةُ»، «مَوْقُوذَةُ»، «مُتَرَدِّيَةُ»و «نََطِيحَةُ» درمفهوم لغوی میته داخل نیست ولااقل این احتمال را دارد که داخل نباشد ولذا نیازمند به بیان است.»[14]

امام صادق (ع) درباره گوشت مردار فرمود: مردارراكسي نمی خورد مگر آنكه بدنش ضعیف ورنجور می شود ونیروی اورامی کاهدو نسل را قطع می کند وآن کس که به این کار ادامه دهد با سکته ومرگ ناگهانی از دنیا می رود. [15] 

طبق بررسی بعمل آمده درمتون پزشکی ودامپزشکی بیش از 800 بیماری مشترک بین انسان ودام وجود دارد که از دام وفرآورده های دامی به انسان منتقل می گردد.تعدادی از این بیماریها موجب مرگ ناگهانی در دامها می شوند به طوری که دامدار آنها را مرده می یابد.مانند شاربن، آنتروتوکسمی،... علاوه بر آن حیوانات تلف شده سریع فاسد شده وانواع میکربهای موجود دربدن ومحیط دربافتها تکثیر پیدا می کنند.مسلم است که خوردن گوشت این حیوانات تلف شده موجب انتقال بیماری به انسان شده ومسمومیت شدیدی ایجاد می نماید که تعدادی از این بیماریها لاعلاج هستند وموجب مرگ می شوند.

ب- خون: خونخواری هم زیان جسمی دارد وهم اثر سوء اخلاقی .تمام میکربهایی که وارد بدن انسان می شوند به خون حمله می کنند وآن را مرکز فعالیت خویش قرار می دهند. به همین دلیل گلبول های سفید که سر بازان دفاعی بدن هستند در خون مستقرند تا با میکربها مقابله کرده وآنهارا نابود کنند.بعد از این که خون از جریان افتاده ومی میرد گلبول های سفید نیز از بین می روند ولذا میکربها میدان را خالی دیده وسریع تکثیر پیدامی کنند وگسترش می یابند.

خونخواري رسم جاهليّت بود. اين كار، سبب قساوت قلب و بي رحمي مي شود،لذا در حدیثی می خوانیم« آنهایی که خون می خورندآنچنان سنگدل می شوند تا حدّي كه ممکن است دست به قتل فرزند يا پدر و مادر بزنند»[16] 

خونخوار، رفيق ودوست نمي شناسد. لذا خوردن خون حرام است ، امّا تزريق آن برای نجات جان بیماران ومجروحان ومانند آن اشكالي ندارد.

پ- گوشت خوک: یكی از حیوانات حرام گوشت خوك می‌باشد كه در قرآن از آن به «لحم خنزیر» یاد شده است.(بقره 173، مائده - 3، انعام 145و نحل -115.)

 علت تاكید قرآن بر این مطلب، همان اهمیت موضوع و خطرات جسمی و روحی مصرف گوشت خوك و نیز آلودگی جامعه‌ی بشری به آن است به طوری كه هنوز در برخی كشورهای جهان به ویژه اروپا و آمریكا گوشت خوك جزء غذاهای رسمی آنها قرار دارد.

حكمت‌های حرام شمردن گوشت خوك

در مورد فلسفه‌ی حرمت گوشت خوك از دو جهت می‌توان سخن گفت:

الف. تأثیرات روحی و روانی گوشت خوك:

«خوك حتی نزد اروپائیان كه از گوشت آن می‌خورند سمبل بی‌غیرتی و حیوانی كثیف است. خوك در امور جنسی فوق العاده بی‌تفاوت و لا أبالی است و علاوه بر تأثیر غذا در روحیات كه از نظر علمی ثابت شده است، تاثیر این غذا در خصوص لاأبالی گری در مسائل جنسی مشهود است.[17]

بعضي مي گويند: با وسائل امروز مي توان تمام انگلهای گوشت خوك را كشت و گوشت خوك را از آنها پاك نمود، ولي به فرض كه با وسايل بهداشتي با پختن گوشت خوك در حرارت زياد انگلهاي مزبور به كلي از بين بروند ،باز زيان گوشت خوك قابل انكار نيست، زيرا طبق اصل مسلمي كه اشاره شد گوشت هر حيواني حاوي صفات آن حيوان است و از طريق غده ها و تراوش آنها (هورمونها) در اخلاق كساني كه از آن تغذيه مي كنند اثر مي گذارد و به اين ترتيب خوردن گوشت خوك مي تواند صفت بي بند و باري جنسي،  بي اعتنائي به مسائل ناموسي را كه از خصائص بارزتر اين حيوان است به خورنده آن منتقل كند.

و شايد يكي از علل بي بند و باري شديد جنسي كه در كشورهاي غربي حكومت مي كند همان تغذيه از گوشت اين حيوان آلوده باشد.

یكی از نویسندگان می‌نویسد: خوك غیرت ناموسی ندارد و جفت خود را در معرض خوك‌های نر دیگر قرار می‌دهد و حتی از این كار لذت هم می‌برد. این صفات در گوشتش هم تاثیراتی دارد از این جهت اشخاصی كه از آن تغذیه می‌كنند همان صفات و اخلاق رذیله را پیدا می‌كنند.[18]  

ب. ضررهای بهداشتی و بیماری‌هایی كه توسط خوك به انسان منتقل می‌شود.تعدادی از بیماری‌ها عبارتند از:

1-اسهال خونی

2-یرقان عفونی؛

3- اسهال آمیبی: خوک آلوده به آنتامیبا هیستولیتیکا انسان را به اسهال آمیبی مبتلا می‌نماید.

4- بیماری شبه باد سرخ كه در انسان به صورت لكه‌های سرخ و دردناك توأم با سوزش شدید روی دست‌ها ظاهر می‌شود؛

5- تصلب شرایین ، دردهای مفصلی و مسمومیت‌ها و علت آن میزان زیاد چربی و اسیداوریك موجود در گوشت خوك می‌باشد.[19] .

6- خوك از خوردن چیزهای پلید حتی مدفوع خودش باكی ندارد لذا معده‌اش لانه اقسام میكرب‌هاست كه به گوشت و خون و شیرش هم سرایت می‌كند.[20]   

اما برخی بیماری‌ها تنها علت آن، خوردن گوشت خوك است از جمله:

7- كرم كدوی خوك» كه درعضلات و مغز خوك یافت می‌شود كه انسان را دچارنارسائی‌هایی در دستگاه گوارش می‌كند.[21]

  8- تریشینوز: «كرم دیگری است كه باعث خراشیدن و التهاب جداره امعاء(معده وروده) ، بی اشتهایی،تهوع، استفراغ،دردهای شکمی و اسهال، ادم پلکهای بالا،پیدایش جوش‌ها و کهیرهای پراكنده شبه مخملک در تمام بدن و دردهای شدید عضلانی،سردرد وسر گيجه،تب چند روزه ، تعریق و احساس سرما و ناتوانی در سخن گفتن، سختی تنفس و عمل جویدن و بلعيدن غذا و ... می‌شود كه تا به حال درمانی برایش پیدا نشده است.همچنین موجب كم خوني، دردهاي رماتيسمي، كشش اعصاب، خارش داخل بدن ،تراكم پيه ها، كوفتگي و خستگي و غيره می گردد.» [22]  

تنها كرم«تريشين» كافي است كه در يك ماه 15 هزار تخم ريزي كند .

9- استفاده از گوشت خوك، به علت ثقیل الهضم بودن معده را به زحمت می‌اندازد.

ناگفته نماند كه در كشورهای اسلامی در اثر مبارزه‌ی جدی اسلام، گوشت این حیوان مصرف نمی‌شود و لذا پیامدهای آن نیز كمتر به چشم می‌آید، اما در كشورهای غربی (اروپا، آمریكا) این ممنوعیت اعمال نمی‌شود ولی با این حال بسیاری از مردم از مصرف آن دوری می‌گزینند؛ حتی در برخی از كشورها مثل برخی قسمت‌های روسیه در اثر شیوع بیماری‌های مربوط به گوشت خوك از جمله كرم تریشین، مصرف گوشت آن را ممنوع اعلام كرده‌اند.[23]    

همچنین بیماری كرم كدوی خوك به صورت گسترده در جهان منتشر شده و در كشورهای اسلامی كه گوشت خوك مصرف نمی‌گردد، به ندرت دیده می‌شود.

حكمت تحریم گوشت خوك را می‌توان پیشگیری از زیان مترتب بر گوشت خوك شمرد ولی این ضررهای بهداشتی و اخلاقی فقط می‌تواند به عنوان فلسفه و حكمت این حكم مطرح شود ـ نه علت انحصاری آن ـ و هنوز باید منتظر كشفیات جدید علمی در این باره باشیم.

 ت- «مُنْخَنِقَةُ»: حيواني است كه خفه شده باشد، چه به دست انسان يا حيوان ، يا خود بخود.

ث- «مَوْقُوذَةُ»:حيواني است كه با ضرب و شكنجه جان دهد.یا دراثر بیماری تلف شود. رسم عرب آن بوده كه بعضي حيوانات را به احترام بت ها آنقدر مي زدند تا جان دهد و اين كار را نوعي عبادت مي پنداشتند.

ج- «مُتَرَدِّيَةُ»:حيوان پرت شده از بلندي

چ- «نََطِيحَةُ»:حيواني كه بر اثر شاخ خوردن مرده باشد.

ح- حیواناتی که دراثر حمله درندگان کشته شده اند(وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ)

خ- گوشتهایی که نام غیر خدا هنگام ذبح برآن برده شود.(وَماأُهلَّ بِهِ لِغَیرِاللّهِ): «تحریم چنین گوشتهایی که به نام بتها ذبح می شوددرحقیقت جنبه معنوی واخلاقی وتربیتی دارد خوردن این گوشتها انسان را از خدا دور می کند. واثر روانی وتربیتی نامطلوبی دارد، چرا که از سنتهای شرک وبت پرستی است وتجدید کننده خاطره آنها.»[24]   

د- حیواناتی که روی بتها یا در برابر آنها ذبح شوند(وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ ) : در زمان جاهلیت بت پرستان سنگهایی در اطراف کعبه نصب کرده بودند که شکل وصورت خاصی نداشت،آنها را «نصب »می نامیدند ودر مقابل آنها قربانی می کردند وخون قربانی را به آنها می مالیدند وفرق آنها با بت همان بود که بتها همواره دارای اشکال وصور خاصی بودند اما نصب چنین نبودند.اسلام این گوشتها را حرام کرده است.درواقع این یکی از اقسام« وَماأُهلَّ بِهِ لِغَیرِاللّهِ» می باشد.[25]

ذ- گوشت حیواناتی که به وسیله چوبه های تیر مخصوص بخت آزمایی تقسیم می شد(وَأَن تَسْتَقْسِمُواْ بِالأَزْلاَمِ):

« ده نفر باهم شرط بندی می کردند وحیوانی را باهم خریداری وذبح می نمودندوسپس ده چوبه تیر را که روی هفت عدد از آنها عنوان «برنده» وروی سه عدد عنوان«بازنده» ثبت شده بوددر کیسه مخصوصی می ریختند وبه صورت قرعه کشی آنهارا به نام یک یک ازآن ده نفر بیرون می آوردند.هفت چوبه برنده به نام هرکس می افتادسهمی از گوشت برمی داشت وچیزی دربرابر آن نمی پرداخت، ولی آن سه نفر که تیرهای بازنده را برداشته بودند،باید هر کدام یک سوم قیمت حیوان را می پرداختند بدون این که سهمی از گوشت داشته باشند.این چوبه های تیر را «ازلام» جمع «زَلَم» می نامیدند.اسلام این گوشتهارا به خاطر داشتن جنبه قمار تحریم کرد.»[26]   

حکم صورت اضطرار: «گوشتهای حرام درحالت اضطرار طی شرایطی حلال می گردد:

«1- درمواقع گرسنگی شدید«مَخمَصَه»،خواه به هنگام قحطی وخواه به هنگام گرفتاری شخصی(مائده-3)

2- تمایل به گناه نداشته باشد.« غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِّإِثْمٍ». :به هنگام ضرورت در خوردن گوشت زیاده روی نکند.آنراحلال نشماردویا آنکه مقدمات اضطرار را خودش فراهم نساخته باشد ویا آنکه در سفری که برای کار حرامی پیش گرفته، گرفتار چنان ضرورتی نشود. (مائده-3) امام باقر(ع) در تفسير اين جمله فرمودند: (غير متجانف ) كسي است كه عمدا به سراغ گناه نرود.[27]

3- قصد تجاوز وتعدی ازحکم خداننماید.« غَیرَباغٍ وَعادٍ» (نحل-115)

پس حرام‌ها و حلال‌های خداوند دارای مصلحت‌ها و حكمت‌هایی است كه با پیشرفت علوم بدان‌ها بیشتر پی می‌بریم. به عبارت دیگر قرآن به برخی نكات اشاره می‌كند كه علوم پزشكی و عقل آدمیان درصدر اسلام آنها را كشف نكرده بود كه نمونه‌ی آن تحریم گوشت خوك است كه به برخی از مضرات و حكمت‌های آن اشاره شدونمونه های دیگر تحریم گوشت درندگان،مردار وخون است که خوردن آنها موجب انواع بیماریها ومسمومیت ها می گردد..

منابع:

1-      آیة الله مکارم شیرازی وهمکاران، تفسیر نمونه، جلد اول،دارالکتب اسلامیه،1376

 

 

2-      آیة الله مکارم شیرازی وهمکاران، تفسیر نمونه، جلد چهارم،دارالکتب اسلامیه،1376

 

3-      زین العابدین قربانی لاهیجی،تفسیر جامع آیات الاحکام،ج12و11 ،نشر سایه،1384

4-      سیدعلی حسینی، طبیعت وکشاورزی از دیدگاه اسلام،مؤسسه شقایق روستا،1382

5-      یعقوبعلی برجی،0دنیا واخرت از دیدگاه قرآن،نشر آموزش کشاورزی،1386



[1]- تفسیر نمونه، ص262-261

[2]- دنیا وآخرت از دیدگاه قرآن، ص153

[3]-(تفسیر نمونه، ص569) .

[4]- qaraati.net-tafsir-show

 

[5]-(آیات الاحکام،ج11،ص64 و54-53 )

[6]- (تفسیر نمونه ،ج اول، ص571 )

 - [7]«آیات الاحکام، ج 11، ص93-89»

[8]-«آیات الاحکام، ج 11، ص67

[9]- (طبیعت وکشاورزی از دیدگاه اسلام، ص202)

[10]- ( آیات الاحکام، ج 11، ص86-84)

[11]- (طبیعت و  ص220- 212)

[12]- (طبیعت وص248

[13]-(نمونه ص259-258) .

[14]- نمونه ص260) .

[15] - (وسائل الشیعه، ج16، ص310)

[16]- .وسائل الشیعه، ج16، ص310)

[17]-  تفسیر نمونه، ج 1، ص 586.

[18]- پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، دكتر محمدعلی رضایی‌اصفهانی، ص 321، ج 2.

 

 -[19] طب در قرآن، دكتر عبدالحمید دیاب و دكتر قرقوز، ص 146 ـ 147.

 - [20] فلسفة احكام، ص 161 ـ 162.

[21] - طب در قرآن.

[22]- تفسیر نمونه، ج 1، ص 586 و زئونوزها، ترجمه دکتر اسماعیل ذوقی، ص 932

 -[23] پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، ص 320، ج 2.

[24](تفسیر نمونه، ج اول،ص587)

[25](تفسیر نمونه، ج 4،ص260)

[26](تفسیر نمونه، ج 4،ص260)

[27]- qaraati.net-tafsir-show